a anunciación de María nas pinturas da igrexa de Proendos

Representación da Anunciación de María.
Presbiterio de Santa María de Proendos (Sober), pinturas murais ao fresco do s. XVI.

festas da Inmaculada en Chantada

Festas da Inmaculada Concepción.
Chantada, primeiro terzo do s. XX.

coa foto da voda da filla

Coa foto da voda da filla.
Outeiro, Bolmente (Sober). Ano 1982.

primeiras comuñóns nos anos 60

Bolmente (Sober).

Santa Mariña do Monte (Monforte).

Lucía Fidalgo: bruxa de Anllo, Sober, condenada pola Inquisición

* Texto tomado de: http://www.culturagalega.org/album

Lucía e a súa nai eran naturais da freguesía de San Martiño Danllo, na diocese de Lugo. Non posuían bens, carecían de oficio e de calquera tipo de instrución e sobrevivían como podían, sobre todo exercendo a prostitución. Ao morrerlle a nai a rapaza, a máis de como prostituta, vivía pedindo polas casas. Sería precisamente unha persoa que lle deu esmola quen a denunciaría por feiticeira, porque unha porca que tiña parida deixou de darlle de mamar aos leitóns.
Perante o xuíz segrar, Lucía Fidalgo, asustada, contou toda a súa vida e como a súa nai a vendera de pequena ao demo. Ameazada coa fogueira, confesou que lle botara o mal de ollo aos leitóns e ofrecíase a desfacer o meigallo se a deixaban libre. Quedou en liberdade pero en 1646, durante a visita a Lugo do inquisidor Ozores de Sotomayor, foi denunciada de novo. Tiña 26 anos e o seu grao de pobreza era tal que o tribunal de Santiago decidiu non abrir información sobre a denunciada. O mesmo aconteceu ao ano seguinte, durante a visita do inquisidor Juan Rojo, sen que o tribunal de Santiago vise ningunha razón para procesar a esta pobre prostituta. Por fin, cando Lucía tiña trinta anos, prosperou unha denuncia contra ela e o seu nome rexistrouse o día 1 de maio de 1650 no libro de entradas dos cárceres secretos do Santo Oficio en Santiago. Sometida a tormento, foi tal a cantidade de desatinos que chegou a confesar que mesmo os propios xuíces inquisidores “suspendieron la monición, creyendo que estaba sin juicio… porque no decía cosa con cosa”. 

Con todo, o día 14 de novembro de 1650 pronunciose a sentenza contra ela que se executaría o domingo 9 de decembro na misa maior da catedral de Santiago. Foi condenada a douscentos azoutes que recibiría nas rúas da cidade de Santiago e na freguesía de San Martiño Danllo, e ao desterro destes lugares e de Madrid durante seis anos.

as bruxas: posíbel interpretación e exemplos no sur lucense

Bruxa é, quizais, xunto con puta, un dos calificativos despectivos máis comúns que a sociedade patriarcal reservou ás mulleres que saían do rol para elas establecido. 

Cómpre, en primeiro lugar, distinguir, como sinala Mariño Ferro, entre as meigas menciñeiras, curandeiras ou sanadoras, e as meigas ou bruxas voadoras, representantes do Mal, compañeiras do Demo. Das primeiras, en Lemos temos o exemplo da meiga de Torbeo, Filomena Arias, que viviu entre 1870 e 1938 (máis información aquí). As sanadoras curan grazas aos coñecementos de herbolaria e mediante a suxestión, de xeito que este tipo de medicina non é incompatíbel coa académica. Como di Mariño Ferro, curandeiros e curandeiras tratan, sobre todo, enfermidades psíquicas e psicosomáticas co cal non son "sustitutos do médico, senón do psicólogo e do psiquiatra".

Sobre as bruxas voadoras: como son no imaxinario popular galego?

- Chégase a bruxa por herdanza de outra, que lle traspasa á nova a vasoira máxica ou o cacharro de gardar o cacho [untura de graxa de porco, po de rabo de lagartixa, ósos de defunto e unto de sapo que se aplican as bruxas para poder voar], mediante pacto directo co Demo ou por sinal de nacemento, caso no que a muller ha de ser sétima ou novena filla da mesma nai sen varón interposto, non debe ter defectos físicos nin ser amadriñada pola irmá maior co nome de María.

- As bruxas saen voando a media noite ao aquelarre [tamén coñecido como "parlamento de meigas" ou "noite de bruxas"], xuntanzas co Demo, xeralmente en sábado, nas que se aconsellan con el, celebran a "media misa", festexan, acopian útiles máxicos, bícanlle o cu ao Demo e, unha vez por ano, fan reparto de moscas. Para voar ata o lugar do aquelarre úntanse co cacho e recitan a letanía "Por ribas das silveiras e por baixo das carballeiras". Na zona de Chantada dise que o monte Faro era un lugar de xuntanza das bruxas.

- Fan o mal por natureza, ben contra os campos e animais, ben contra os humanos, nos que provocan enfermidades de moi diversos tipos meténdolles o Mal no corpo a través dunha comida (mal de bocado), por contacto (mal de contacto), polo alento (mal de alento) ou ben mirándoos (mal de ollo). A curación deste mal esixe expulsalo, exconxuralo, o que fai o curandeiro mediante ensalmos, invocando o poder de Deus.

- Hai procedementos para descubrir ás bruxas, coma deixar na igrexa o misal aberto pola folla de Santos, impedindo saír do templo ás que son bruxas, queimar o animal morto polas súas malas artes, caso no que a meiga acode a pedir perdón, pois sinte o lume no seu corpo, ou cravar un cravo na sombra da sospeitosa, que se é bruxa non se poderá mover. Tamén hai remedios para protexerse do mal de ollo, coma o allo, a ruda, as figas... Os métodos máis comúns para espantar ás bruxas son levar obxectos bendecidos é trazar no chan un círculo cunha cruz, meterse nel e dicir "Meigas fóra"; mais isto é só imprescindíbel no caso das mulleres xa que aos homes lles chega con sacar a camisa por fóra do pantalón para evitar o seu mal.

- As bruxas poden transformarse en animais para facer o mal. No sur de Lugo temos localizados tres exemplos destas metamorfoses.

CRENZAS - Bruxas no sur de Lugo

En Viloudriz, parroquia de Refoxo, Sober, a un veciño aparecéuselle a bruxa do lugar en forma de araña unha noite. El tirou o becho ao lume e ao día seguinte díxolle a bruxa:

- ¡Case me queimas!

Risco conta que en Sober unha bruxa fixo que a un veciño lle morrese un porco. O paisano decidiu queimalo e, mentras ardía, a feiticeira apareceu implorando perdón e que retirase o corpo do animal das chamas para non morrer ela queimada.

Na Pobra do Brollón un home viu unha pita enriba dunha meda de pan. Tiroulle unha pedra e acertoulle nun ollo. Cando voltou á casa, á hora do xantar, a súa muller, torta, díxolle: 

- Foi da pedra que me tiraches.

CAZA DE BRUXAS

A asociación das bruxas co culto ao Demo e a súa persecución é un fenómeno do final da Idade Media e da chamada Idade Moderna que se consolida no século XV coa publicación en 1486 do Malleus Maleficarum (martelo de bruxas). Ata ese momento os saberes sobre herbas e os coñecementos xinecolóxicos que atesouraban as mulleres foran ben considerados mais co establecemento da medicina académica en Occidente, sempre desempregada por homes, atribuirase ao saber das mulleres o carácter de supertición fronte ao carácter científico da medicina oficial, algo que se acentúa co Racionalismo no século XVII. Precisamente, cara 1600 prodúcese un recrudecemento das persecucións de bruxas. Nesta "caza de bruxas", que non remite ata o século XVIII, calcúlase que foron procesadas en Europa 200.000 persoas e axusticiadas unhas 100.000 [segundo Anne Barstow], a maioría mulleres, mais tamén hai casos de bruxos, cifras que, con ser importantes nunha poboación calculada en cen millóns de habitantes, ocultan a verdadeira dimensión da crenza nas bruxas, pois calquera persoa podía ser sospeitosa.

As acusacións de bruxería agochan frecuentemente envexas e son un instrumento para apropiarse de bens materiais das procesadas, coma no caso de María Soliña, viuva de Cangas acusada de bruxería á que lle foron confiscados os seus bens polo Santo Oficio entre 1621 e 1622, vítima da "caza de bruxas" desatada na vila despois do ataque turco de 1617 por parte da nobreza coa intención de recuperarse do descenso das súas rendas. Serve o exemplo galego para comprender a intención económica que subxace sobre a maioría dos procesos inquisitoriais en Europa, non sen desbotar outras causas, coma a interpretación psicolóxica de Lucy Meir, quen sinala que as crenzas de bruxería florecen en sociedades con escaso coñecemento médico, pois o mal de ollo explica o porqué unhas persoas enferman gravemente e non outras*, así coma a causalidade de catástrofes naturais ou episodios de peste.

Fontes e bibliografía

- Testemuños orais.

- MARIÑO FERRO, X. R.; Antropoloxía de Galicia. Xerais, 2000. 

- R. CUBA, X.; REIGOSA, A.; MIRANDA, X.; Diccionario dos seres míticos galegos. Xerais, 2006.
- GRUPO O TRÍCOLE; Un pouquiño de tradición oral do Concello de Sober. 2002.

- J. LÓPEZ, ROBERTO; "Iglesias y religiosidad en el siglo del Barroco". En: FLORISTÁN & ALII; Historia Moderna Universal. Ed. Ariel, 2002. 

* CHAO REGO, X; A muller, que cale! Raíces do antifeminismo. TreCtres, 2004.

poder curativo da fervenza de Xullán

Fervenza de Xullán.

Tuimil (Bóveda).

Contan que a fervenza de Xullán, no río Mao ao seu paso pola parroquia de Tuimil (Bóveda), tén propiedades curativas para as mulleres, quenes con mollarse naquela auga quedaban curadas de chagas e feridas.

Fonte: www.galiciaencantada.com

as mouras

Algunhas lendas de mouras no sur lucense:


* A Pena dos mouros de Remesar, Bóveda (aquí).
* A moura de Abuíme, O Saviñao (aquí).
* A moura da Adega da Portela, Vilar de Ortelle, Pantón (aquí).
* O buraco da Moura de Ferrón, Bolmente, Sober (aquí).

* Texto: colaboración de Alfonso Campos.
Descarga a imaxe co texto aquí.
A montaxe está feita a partir dunha foto de Grace Kelly (ver aquí).

a nai do demo e Chantada

O demo andaba de viaxe por Galicia e levaba con el a súa nai. A señora cansou e pediulle ao fillo que a levara ás costas. Pero ela estaba moi gorda e pesáballe moito. Cando chegaron a onde está agora Chantada, o demo tirou a nai ao chan e díxolle:
—Aí quedas chantada!
Por iso lle puxeron ese nome a Chantada.

* Tomado de: www.galiciaencantada.com

o reflexo abortivo do rosetón de Santo Estevo

Rosetón da igrexa de Santo Estevo de Ribas de Miño.

Santo Estevo (O Saviñao).

A xoia románica do Miño, o mosteiro de Santo Estevo, de finais do século XII, conta cun impresionate rosetón na fachada do que a lenda di que os seus cristais eran rotos a pedradas polas xentes do lugar, xa que se cría que o reflexo do sol poñente sobre estes facía abortar ás mulleres ás que alcanzaba, coma as da outra beira do río.

enterro dun bebé en Chantada

comuñón en 1933

Retrato de primeira comuñón.
Ano 1933.
- Ler máis sobre a primeira comuñón aquí.

as xacias

O pobo dos xacios, homes e mulleres anfibios de aspecto humano, vive nas pozas máis fondas do río Miño, entre as terras lemavas e as chantadinas. 

As fermosas xacias atraen aos mozos do lugar, non só pola súa beleza, senon tamén polos tesouros que agochan no máis fondo do Miño.

Os xacios e xacias son moi semellantes a outros seres míticos nórdicos.
Tamén se conta que había mulleres-peixe no regato do Bao, en Sober.

LENDA - A xacia que casou en Vilar de Ortelle

Un veciño de Vilar de Ortelle topouse cunha fermosa xacia na beira do Miño, que lle dixo que a bautizase, para desencantarse e casar con el. Así fixeron e daquel matrimonio naceron uns nenos aos que lles gustaba tanto a auga que pasaban o tempo a bañarse no río, tanto que o pai, furioso, un día lles berrou:

- ¡Ídevos daquí, fillos dunha xacia!

Dende entón, o matrimonio nunca volveu ser feliz. Como o home estaba sempre malhumorado, a xacia decidiu marchar e volver cos da súa estirpe. Pero, os xacios, en castigo por terse feito cristiá, descuartizárona no fondo do río. Cando o marido a foi buscar, atopou tan só as entrañas da xacia flotando nas augas.

Andando o tempo, a filla máis nova daquel casamento, que era a que levaba o gando ao monte, fíxose amiga dunha xacia que viña visitala e lle regalaba graos de millo que se lle voltaban ouro na faldriqueira, ca condición de que non contase nada a ninguén, pois se non obedecía levaríana as xacias para sempre.

A nena, de nome Sabela, rematou por contarllo a seu pai e, un día que foi ao monte non regresou.

O pai marchou na súa procura e andivo ao redor do castelo de Marce por ver se aparecía, viva ou morta. 

Canso de berrar por ela, cando voltaba para a casa sen esperanza de volver ver á filla, escoitou unha voz fonda que dende o curuto do castelo lle dicía:

- Sabeliña, Sabelón,

fritida está en aceitón.

E o home renegaba daquela xacia maldita que coñecera á beira do río.

eva no paraíso

Eva e Adán no paraíso

Igrexa de Pinol (Sober), s. XIII.

a primeira comuñón

Páxina dun catecismo que exalta a "pureza" de Santa Inés.
Anos 60.

A primeira comuñón é un rito cristián, un dos sacramentos, que consiste en recibir por vez primeira o “corpo e o sangue de Cristo”, sustancias nas que se transformarían o pan e o viño tras a consagración.

Para dar este paso, que marca o momento en que nenos e nenas comezan a ter “uso de razón” sendo, polo tanto, responsábeis dos seus bos e malos actos, que poden confesar, é precisa unha preparación, que consiste en acudir, polo menos unha vez á semana, á “doutrina”, clase que imparte o sacerdote e que consiste en aprender o catecismo, texto que contén os aspectos principais da doutrina católica.

As nenas da Galiza tradicional aprendían cal era o papel que Deus demandaba delas para poder ser admitidas na comunidade dos cristiáns: debían ser nais sufridoras, coma a Virxe María, abnegadas esposas, obedientes “porque Dios así lo manda” e puras, toda vez que, unido ao catecismo, soían engadirse normas de “boa conducta” e vidas exemplares de santos.

Na Galiza tradicional non soía haber festa nin agasallos despois da celebración, a diferenza do que sucede actualmente, sendo a primeira comuñón, hoxe, sobre todo un acto social, de xuntanza familiar, e unha ocasión máis na que o consumismo é a pauta a seguir.

Primeira comuñón.

Neiras (Sober), ano 1992.
 

A cor predilecta do vestido de comuñón das nenas, que na Galiza tradicional soia reducirse a un manto cuberto, é agora o branco.

bibliografía - MITOS E RITOS

- MARIÑO FERRO, X. R.; Antropoloxía de Galicia. Xerais, 2000.
- R. CUBA, X.; REIGOSA, A.; MIRANDA, X.; Diccionario dos seres míticos galegos. Xerais, 2006.

- POSADAS, CARMEN & COURGEON SOPHIE; A la sombra de Lilith. Planeta, 2004.

- ARMSTRONG, KAREN; Breve historia del mito. Salamandra, 2005.
- GRUPO O TRÍCOLE; Un pouquiño de tradición oral do Concello de Sober. 2002.

- http://www.galiciaencantada.com